Czy ZUS może cofnąć zwolnienie od psychiatry?
ZUS może skontrolować zwolnienie wystawione przez psychiatrę i w określonych okolicznościach skrócić okres niezdolności do pracy. Nie oznacza to jednak, że może je unieważnić tylko dlatego, że wystawił je lekarz psychiatra albo że dotyczy zdrowia psychicznego. Podstawą oceny powinny być medyczne przesłanki niezdolności do pracy oraz ustalenie, jak długo ona trwała.
Warto rozróżnić potoczne „cofnięcie zwolnienia” od dwóch odrębnych kwestii: kontroli zasadności orzeczonej niezdolności oraz kontroli prawidłowego wykorzystywania zwolnienia. Pierwsza dotyczy tego, czy stan zdrowia uzasadniał nieobecność w pracy przez cały okres wskazany w e-ZLA. Druga sprawdza, czy osoba na zwolnieniu postępuje zgodnie z jego celem.
To rozróżnienie ma znaczenie dla prawa do świadczenia. Skrócenie zwolnienia wynika z medycznego ustalenia, że zdolność do pracy powróciła wcześniej. Utrata prawa do zasiłku może natomiast wynikać także z nieprawidłowego wykorzystywania zwolnienia. Sama diagnoza psychiatryczna nie przesądza o żadnym z tych rozstrzygnięć.
Jak przebiega kontrola medyczna zwolnienia?
Kontrolę zasadności orzeczonej niezdolności do pracy przeprowadza lekarz orzecznik ZUS, a nie pracownik administracyjny. Orzecznik ocenia, czy stan zdrowia uzasadniał niezdolność przez wskazany okres, biorąc pod uwagę między innymi rodzaj wykonywanej pracy i warunki zatrudnienia. Nie powinien opierać rozstrzygnięcia wyłącznie na nazwie rozpoznania.
W ramach kontroli lekarz orzecznik może zbadać ubezpieczonego, skierować go na badanie specjalistyczne lub pomocnicze, a także zwrócić się do lekarza, który wystawił zwolnienie, o dokumentację medyczną i wyjaśnienia. Celem jest ocena medycznych podstaw niezdolności oraz jej przewidywanego czasu, a nie podważanie leczenia psychiatrycznego jako takiego.
Jeżeli orzecznik ustali, że niezdolność do pracy ustała wcześniej, niż wskazano w e-ZLA, wystawia zaświadczenie korygujące. Pierwotne zwolnienie traci wówczas ważność za okres od daty wskazanej przez orzecznika. Za ten czas ZUS może wydać decyzję o braku prawa do zasiłku. Nie oznacza to automatycznie, że całe zwolnienie zostaje unieważnione: rozstrzygnięcie może dotyczyć tylko jego części.
Czym różni się kontrola wykorzystywania zwolnienia?
Odrębna kontrola dotyczy tego, czy osoba korzystająca ze zwolnienia wykorzystuje je zgodnie z jego celem. Sprawdza się między innymi, czy nie wykonuje pracy zarobkowej ani czynności, które są niezgodne z zaleceniami lub mogą utrudniać powrót do zdrowia. W określonym przez przepisy zakresie kontrolę prawidłowego wykorzystywania zwolnienia może prowadzić również pracodawca. Nie zastępuje on jednak lekarza orzecznika w ocenie medycznej.
Sama aktywność poza domem nie przesądza automatycznie o nadużyciu. Znaczenie mają okoliczności, indywidualny stan zdrowia, zalecenia lekarza i wpływ danej czynności na leczenie. Przy zaburzeniach psychicznych wyjście na spacer, wizyta u bliskiej osoby czy udział w aktywności wspierającej terapię nie muszą być sprzeczne z celem zwolnienia. Inaczej może zostać ocenione zachowanie, które narusza zalecenia albo opóźnia zdrowienie.
Jeśli ZUS stwierdzi niewłaściwe wykorzystywanie zwolnienia, może wstrzymać wypłatę świadczenia. Gdy zasiłek został już wypłacony, może również zażądać jego zwrotu. To inna podstawa niż medyczne skrócenie okresu niezdolności do pracy, dlatego warto dokładnie sprawdzić, czego dotyczy kontrola i jakie ustalenia znalazły się w rozstrzygnięciu.
Co mówią dane o zwolnieniach psychiatrycznych?
Zwolnienia z powodu zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania są coraz częstszą częścią absencji chorobowej. W 2025 roku wystawiono około 1,8 miliona zaświadczeń z tych przyczyn, obejmujących łącznie 34,1 miliona dni absencji. W porównaniu z 2019 rokiem liczba zaświadczeń wzrosła o 51,3 procent, a liczba dni nieobecności o 68,7 procent.
W 2025 roku zwolnienia psychiatryczne stanowiły 7,9 procent wszystkich zaświadczeń lekarskich i 14,1 procent łącznej liczby dni absencji chorobowej. Wśród nich 39,3 procent wystawiono na 21-30 dni, a 28 procent na 11-20 dni. Dane pokazują skalę zjawiska, ale nie oznaczają, że dłuższe zwolnienie jest samo w sobie nieprawidłowe. O jego zasadności decyduje indywidualny stan zdrowia i charakter pracy.
W przytaczanych danych z kontroli orzecznicy kwestionowali w ostatnich latach około 3,4-6 procent skontrolowanych zaświadczeń psychiatrycznych. Dla wszystkich kontrolowanych zwolnień podawano 2,5-4,1 procent. Odsetki te dotyczą wyłącznie zwolnień objętych kontrolą, a nie wszystkich wystawionych zaświadczeń. Nie można więc wnioskować, że podobny odsetek każdej osoby przebywającej na zwolnieniu psychiatrycznym traci prawo do świadczenia.
Jak przygotować się do kontroli i co zrobić po decyzji?
W trakcie leczenia warto zachowywać dokumentację, w tym zaświadczenia, wyniki badań, zalecenia i informacje o przebiegu terapii. Może ona pomóc wyjaśnić, dlaczego określona aktywność była zgodna z leczeniem albo nie wpływała negatywnie na zdrowienie. Należy też stosować się do zaleceń lekarza i przekazywać wymagane informacje zgodnie z otrzymanymi wezwaniami.
Jeżeli otrzymasz niekorzystną decyzję, sprawdź jej uzasadnienie, pouczenie oraz wskazany termin i tryb zaskarżenia. Samo zakwestionowanie zwolnienia przez ZUS nie musi kończyć sprawy. Decyzję można zaskarżyć w przewidzianym prawem trybie, ale szczegółowe terminy należy zweryfikować w pouczeniu dołączonym do konkretnej decyzji lub w aktualnych przepisach. W razie wątpliwości pomocne może być skonsultowanie dokumentów z osobą zajmującą się prawem ubezpieczeń społecznych.
Najważniejsze jest to, że zwolnienie od psychiatry podlega zasadniczo tym samym regułom kontroli co inne e-ZLA. ZUS może ustalić wcześniejszy powrót zdolności do pracy lub zakwestionować sposób wykorzystywania zwolnienia, ale nie powinien robić tego wyłącznie na podstawie faktu, że leczenie dotyczy zdrowia psychicznego. O wyniku decydują konkretne okoliczności, dokumentacja i ustalenia medyczne.
Materiały źródłowe
- https://www.prawo.pl/kadry/coraz-wiecej-polakow-nie-radzi-sobie-ze-stresem-jak-uzyskac-pomoc-zus,1555150.html
- https://www.zus.pl/documents/10182/39590/Raport+Absencja+chorobowa+w+2025+roku.pdf/b2b8893f-049d-0782-1787-415168d381b3?t=1775560395351
- https://www.termedia.pl/mz/ZUS-Lawinowy-wzrost-zwolnien-z-powodu-zaburzen-psychicznych,66749.html
- https://www.zus.pl/-/zus-odzyska%C5%82-ponad-150-mln-z%C5%82-po-kontrolach-zwolnie%C5%84-lekarskich